فرستنده : امیر مهدی زربو

E-mail :

تلسکوپ فضایی هابل: پایان یک دوران

چند ماه اخیر شاهد تغییر عمده ای در اولویت بندی های دولت ایالات متحده در زمینه ی اکتشافات علمی و فضایی بوده ایم . سال گذشته، رئیس جمهور بوش دیدگاه جدیدی به آژانس هوا و فضای ملی، «ناسا » ارائه کرد که حاوی تغییری در تخصیص منابع مالی آژانس جهت قرار دادن سفر به ماه و مریخ ، به عنوان اولویت اول بود. مشخصا رئیس جمهور بوش در حال و هوای اوایل دهه ی ١٩۶٠ که اکتشافات فضایی در دوران طفولیت خود بود و رئیس جمهور کندی، طرحهای مشابهی را برای قرار دادن انسان بر رو ی ماه در سر می پروراند، به سر می برد.

شکل ١: تلسکوپ فضایی هابل که در مداری به ارتفاع ۶٠٠ کیلومتر از سطح زمین قرار دارد

به هر ترتیب، مادامیکه سخنان رئیس جمهور بر اهمیت تداوم یک برنامه ی اکتشاف فضایی سرنشین دارکه از دهه ی ١٩۶٠ آغاز شد، تاکید دارد، هنوز مشخص نشده بود که بسیاری از برنامه های دیرپا ی ناسا در مخاطره ی جدی قطع برای هموار کردن راه ماموریت های سرنشین دار ماه و مریخ قرار دارند. برجسته ترین آنها، سخنرانی رئیس کل ناسا، شین اوکیف تنها دو روز پس از رئیس جمهور، مبنی بر اینکه دیگر ماموریتی برای سرویس تلسکوپ فضایی هابل به فضا، نخواهیم داشت، بود. کمی بعد، ناسا اعلام نمود که در صورت عدم کار بی عیب و نقص هابل، تلسکوپ فضایی باید ( در برخورد با جو زمین) نابود شود. این نتیجه ی نامیمون تخصیص بودجه های محدود به خواسته های جاه طلبانه ی حکومتی بوش، می تواند به عنوان علامت شروع یک طیف برجسته ی اکتشافات فضایی، و پایان دوران اکتشافاتی که هابل در آنها نقشی محوری داشت، تلقی شود.

اوج آسمان ها

ایده ی هابل، به ١٩۶٢، زمانی که آکادمی ملی علوم ایالات متحده، پیشنهاد ساخت یک تلسکوپ فضایی عظیم را داد، بر می گردد. ساخت و پرداخت چنان تلسکوپی، در تمام طول دهه ی ٧٠ و ٨٠ ادامه یافت و هابل بالاخره در ١٩٩٠ روانه ی ماموریت شد. یک تلسکوپ ۴/٢ متری بازتابی که از طول موج های ماوراء بنفش تا مادون قرمز نزدیک قدرت آشکار سازی داشته و در ارتفاع ۶٠٠ کیلومتری سطح زمین، قرار دارد. طراحی هابل ساده و مدولار بوده، بدین معنی که قابلیت نصب تجهیزات جدید، به موازات پیشرفت فن آوری را خواهد داشت. هابل از سرویس های منظم در هر چند سال یکبار بهره مند بود و فضانوردان تجهیزات جدید را بر روی آن نصب و تجهیزات معیوب را از آن جدا می کردند.

البته، نخستین تصاویر ارسالی از هابل، خارج از وضوح بودند و این دلیل نخستین ماموریت جهت تصحیح یک آینه ی ناهمخط آن در ١٩٩٣ بود. پس از این تصحیح، هابل، سخت کوشانه عکس های فضاهای دور دست را ارسال کرده که به پژوهشگران در مطالعه ی فضای دوردست، تشکیل ستارگان و سیاهچاله ها کمک کرده است. به عنوان مثال، تصویر های ١٩٩۵ سحابی

شکل ٢: سحابی عقاب. در ١ آوریل ١٩٩۵ ، هابل این تصویر مشهور از ساختارهای ستون گونه ی سحابی عقاب تهیه کرد. این ستون ها، حقیقتا ستون های هیدروژن میان ستاره ای و غبار میان ستاره ای زاینده ی ستارگان هستند.

عقاب، (شکل ٢) از معروف ترین تصویر های فضای دوردست گرفته شده هستند و نشان می دهند که ستارگان در کجا و چگونه متولد می شوند. به علاوه، رازگشایی ١٩٩۶ از «عرصه ی دوردست» ، (شکل ۴) به ما این اجازه را داد که در زمان، ١٠ میلیارد سال عقب برویم و ١۵٠٠ کهکشان را در مراحل مختلف تکامل مطالعه نماییم. در واقع، هابل تنها در چند سال اخیر، موفق به ثبت تصویر هایی از دورترین کهکشان ها یی که تا امروز کشف شده اند، شده است. تا قبل از توسعه ی فن آوری «عرصه ی فوق دوردست هابل(HUDF) » این کهکشان ها کم نور تر از آن بودند که قابل دیدن باشند. به هر حال با این فن آوری فوق دوردست جدید، هابل قادر است تا ٣٠٠ میلیون سال پس از انفجار بزرگ، در زمان به عقب برگردد؛ زمانی که منجمین آن را به نام «دوره تیرگی» کیهان، که مقارن با مراحل اولیه ی تشکیل کهکشان ها است، می شناسند.

ارسال گاه به گاه تصاویری اینچنین ، هابل را به چنان درجه ای از اهمیت در مطالعه ی فضای دوردست رساند. در حدود ٢٧٠٠ مقاله ی منتشر شده، از داده های جمع آوری شده توسط هابل استفاده کرده اند. آدام ری یس ، یک پژوهشگر ابرنواختر ها در مؤسسه ی علمی تلسکوپ فضایی ( STScI) در بالتیمور، می گوید: « داده ها ] ی جمع آوری شده توسط فن آوری HUDF [ نشان دادند که می توان در آغازین روزهای عمر کیهان، ابرنواختر یافت ؛ به شرط آنکه ماموریت هابل بتواند ادامه پیدا کند. این داده ها می توانند آگاهی های ارزشمندی از «انرژی تاریک» و سرنوشت کیهان به دست دهند. »

تغییر اولویت ها

به هر ترتیب، ادامه ی ماموریت هابل دیگر به دلیل پایان یافتن ماموریت های سرویس (خدماتی) ناممکن شده و طرح هایی برای نابود کردن تلسکوپ به مجرد خراب شدن باتری های آن، در دست اقدام است. نیز اکنون مسلم شده که تصمیم به نابود کردن هابل در نتیجه ی تغییر توجه از اکتشافات بدون سرنشین، به موضوع پر سر و صدای فرستادن انسان به ماه و مریخ، آنچنانکه رئیس جمهور بوش اخیرا رئوس کلی آن را تشریح کرده است، می باشد.

این موضوع، ممکن است به راحتی یک موضوع هیجان انگیز به نظر برسد؛ برگرداندن بشر به غوغای اکتشافات فضایی که یادآور ماموریت های آپولو در دهه ی ١٩۶٠ می باشد. حکم رئیس جمهور در مورد ماه، مریخ و فراتر از آن شامل توجیهاتی در مورد انجام تحقیقات بهتر خدمه ی انسانی نسبت به کاوشگر های بدون سرنشین است؛ و اینکه سکونت در فضا در آینده ای نزدیک عملی خواهد بود . با اینکه این نتایج در نهایت مستدل هستند، یقینا، قرار دادن تلسکوپ ها و کاوشگر های بدون سرنشین، بهتر ، کم هزینه تر و با شرایطی بسیار قابل کنترل تر از ماموریت های سرنشین دار است. به علاوه، ماموریت های بدون سرنشین می توانند به سرعت به مرحله ی اجرا در آمده و خود را با اولویت های تحقیقاتی وفق دهند، در حالی که ماموریت های سرنشین دار دیرتر آماده سازی و اجرا می شوند و به راحتی قابل اصلاح و تعدیل نیستند. به عنوان مثال ماموریت های موفقیت آمیز اخیر مریخ، در عین اینکه داده های بسیار و ارزشمندی در مورد سطح سیاره به پژوهشگران رساندند، چیزی در حدود %١ هزینه ی ماموریت های آپولو خرج برداشتند.

در عین حال این مساله نیز قابل بحث است که برنامه های فضایی دولت، تنها به هدف انجام تحقیقات علمی خالص که نتایج پر اهمیتی به بار آورند، و یا به هدف انجام ماموریت های اقتصادی صرف نبوده است. بلکه هدف رئیس جمهور بوش از ارائه ی طرح ماموریت های سرنشین دار به ماه و مریخ، مطمئنا بیدار کردن انگیزه ها ، ماجراجویی و غرور ملی بوده است. اما چگونه این تغییر اولویت ها می توانند در برنامه های جاری فضایی مانند هابل تاثیر بگذارند؟

شکل ٣: مریخ. این تصویر می تواند میزان جزئیاتی که تلسکوپ فضایی هابل می تواند تفکیک کند، نشان دهد. هابل از فاصله ی ۶٨ میلیون کیلومتری، جزئیاتی به ابعاد ١۶ کیلومتر را شکارکرده است.

جای کوچکترین مانوری وجود ندارد

این تغییرات در اولویت های برنامه های فضایی ایالات متحده، موجب تلفاتی از جمله تلسکوپ فضایی هابل - آنچنانکه ذکر شد - شده است. این امر موجب امکان تخصیص منابع مالی که بدوا برای هابل در نظر گرفته شده بود، برای توسعه ی ماموریت های سرنشین دار به ماه و مریخ می شود. سرمایه های مورد نیاز، همچنین از صرفه جویی در زمینه های دیگر، از جمله در برنامه ی جاری پژوهش محیط زیست زمین، به اندازه ی ١/١ میلیارد دلار تا سال ٢٠٠٩ از بودجه ی خود ، تامین خواهد شد.

به دلیل درخواست بودجه ی کاخ سفید، و بر خلاف اعتراض های دانشمندان و نمایندگان مجلس، دیگر جای کوچکترین مانوری برای تامین بودجه های اضافی نگهداری هابل باقی نمانده است. هلند فورد، یکی از اختر شناسان دانشگاه جان هاپکینز، که در ساخت جدیدترین دوربین هابل نقش داشته است، از این خبر متحیر شد. « این بدان معنی است که فعالیت های علمی شگرفی که می توانست انجام شود، دیگر انجام نخواهد شد. این یک ضایعه ی بزرگ علمی است. این ، همچنین یک خسارت بزرگ بر سر راهی است که هابل با مردم سراسر کره ی زمین، از طریق تصاویر علمی، ارتباط برقرار می کرد. »

البته، این تصمیم هنوز نهایی نشده است، زیرا تصویب بودجه ی درخواستی در گرو خواست مجلس است و هابل در میان نمایندگان کنگره، طرفدارانی دارد؛ و هنوز کاملا مشخص نیست که این حمایت ها برای نجات هابل از سرنوشت شوم خود کافی است یا نه، در حالیکه طلیعه ی دوره ی نوین اکتشافات فضایی در حال پیشروی است.

شکل ۴: عرصه ی فوق دوردست هابل. اخیرا اخترشناسانی که از هابل استفاده می کنند، طرحی در دست اجرا دارند که به ژرف ترین دید از کیهان تا کنون که جوان ترین و ] طبیعتا[ دوردست ترین کهکشانها را نشان می دهد، دست یابند.

منبع: The Naked Scientists